امام موسی صدر مردی که غیابش، حضوری جاودان شد

غیاب امام صدر؛ زخمی که بر تن تاریخ لبنان التیام نیافت

امام موسی صدر مردی که غیابش، حضوری جاودان شد

در سالروز ناپدید شدن امام سید موسی صدر پس از ۴۸ سال، لبنان و جهان هنوز پاسخی برای این پرسش نیافته‌اند که این روحانی برجسته و دو همراهش در لیبی چه سرنوشتی یافتند.

پایگاه خبری هوران – هر سال، هنگامی که سالگرد ناپدید شدن امام سید موسی صدر فرا می‌رسد، این پرونده دیگر صرفاً یک پرونده قضایی کهنه نیست، و نه فقط یادبودی برای یک روحانی و سیاستمدار که در شرایطی مبهم ناپدید شد.  بلکه به پرونده‌ای برای یک کشور تمام‌عیار بدل می‌شود که از چهل و هشت سال پیش این پرسش را تکرار می‌کند: موسی صدر کجاست؟ چه بر او و دو همراهش، شیخ محمد یعقوب و عباس بدرالدین، روزنامه‌نگار، گذشته است؟ و چه کسی تصمیم گرفت که حقیقت را پشت دیوارهای سوت دفن کند؟ سید موسی صدر، روحانی‌ای معمولی نبود.

او شخصیتی استثنایی بود که عمامه را با اندیشه، دین را با عمل اجتماعی، و دفاع از طایفه را با گشودگی به سایر مؤلفه‌های میهن درآمیخت. او بر این باور بود که طوایف لبنان نباید جزیره‌هایی جداافتاده باشند،

بلکه اجزایی مکمل برای یک میهن واحدند. از همین رو، سخن خود را محدود به شیعیان نکرد، اگرچه مسئله محرومیتی را که جامعه شیعه لبنان در آن دوران با آن دست‌به‌گریبان بود، با قوت تمام بر دوش کشید. بلکه کوشید تا رفع ستم از محرومان را به مسئله‌ای ملی بدل کند. و همین، سرچشمهٔ قدرت حقیقی او بود. سید موسی صدر، کاریزمایی نادر و توانی استثنایی در سخن گفتن با مردم به زبانی که می‌فهمیدند، در اختیار داشت؛ و نیز در تبدیل روحانی از کنش‌پذیر به کنش‌گر. او مجلس اعلای اسلامی شیعیان را بنیاد نهاد، پروژهٔ «جنبش محرومان» را کلید زد و نقشی اساسی در تأسیس جنبش «امل» ایفا کرد.

اما مهم‌تر از نهادهایی که بر جای گذاشت، اندیشه‌ای بود که با خود داشت: اینکه انسان لبنانی نباید به خاطر طایفه، منطقه یا طبقه اجتماعی‌اش از دولت، کرامت و عدالت محروم باشد. او همچنین از موضعی روشن در برابر اشغالگری اسرائیل و مسئله فلسطین برخوردار بود، اما در عین حال می‌کوشید از لبنان در برابر تبدیل شدن به میدان باز مناقشات عربی و منطقه‌ای محافظت کند. و شاید یکی از کلیدهای فهم این شخصیت، همین نکته باشد. چرا سید موسی صدر شخصیتی متفاوت بود؟ زیرا تأثیر او به منبر محدود نمی‌شد. توانایی ارتباط با روسای جمهور، نخست‌وزیران و رهبران عرب را داشت، و همزمان می‌توانست به روستاها و آبادی‌ها برود و با کشاورز، کارگر و فقیر هم‌نشین شود. و توانایی ساختن پل‌هایی میان دشمنان را داشت.

در روزگار جنگ داخلی، آنگاه که لبنان به سوی گسست طایفه‌ای پیش می‌رفت، سید صدر از لبنان واحد سخن می‌گفت. و هنگامی که طایفه‌گری بزرگ می‌شد، پرچم همزیستی را برافراشت. و زمانی که محرومیت اجتماعی به سوخت انفجار بدل می‌شد، خواستار توسعه و عدالت بود. از این رو، نفوذ او نه تنها دینی، که اجتماعی، سیاسی و مردمی نیز بود. و شاید خطرناک‌ترین ویژگی او، در نظر دشمنانش، این بود که می‌توانست این نفوذ را به نیرویی سیاسی فرامرزی بدل کند.

در لیبی چه گذشت؟ در ۲۵ اوت ۱۹۷۸، امام موسی صدر به همراه شیخ محمد یعقوب و عباس بدرالدین، روزنامه‌نگار، برای سفری رسمی وارد لیبی شد. و در ۳۱ اوت، خبر هر سه نفر قطع شد. تبیین رسمی لیبی در آن زمان این بود که آنان لیبی را به مقصد ایتالیا ترک کرده‌اند. اما تحقیقات ایتالیا که در همان زمان انجام شد، به نتیجه‌ای بس مهم دست یافت: امام و همراهش وارد ایتالیا نشده‌اند و سوار بر پرواز «آلیتالیا» که گفته می‌شد با آن رفته‌اند، نبوده‌اند. بلکه قضات ایتالیا در رأی نهایی خود در سال ۱۹۸۲، بار دیگر این نتیجه را تأیید کردند. همچنین تحقیقات لبنان به این نتیجه رسید که روایت خروج آنان از لیبی، با شواهد موجود همخوانی ندارد. بدین‌ترتیب، روایت اصلی که می‌کوشید محل ناپدید شدن را از لیبی به ایتالیا منتقل کند، فرو ریخت. اما فروپاشی روایت، به ظهور حقیقت نیانجامید. و اینجا، معمای حقیقی آغاز می‌شود.

چرا موسی صدر پنهان شد؟ تا امروز، هیچ روایت قضایی نهایی وجود ندارد که به‌گونه‌ای قطعی، انگیزهٔ دقیق ناپدید شدن او را آشکار کند. اما به‌سختی می‌توان ناپدید شدن صدر را از ماهیت رابطهٔ پرتنش او با نظام معمر قذافی جدا کرد. صدر شخصیتی حاشیه‌ای نبود که به لیبی برود و به‌اتفاق ناپدید شود. او مردی با نفوذی عظیم در لبنان و جهان عرب بود و مواضع سیاسی، دینی و اجتماعی‌اش با بسیاری از گزینه‌های نظام لیبی در آن زمان همخوانی نداشت.

تحقیقات لبنان از این هم فراتر رفت و مدعی شد که امام و همراهش در داخل خاک لیبی پنهان شده‌اند. بعدها، دستگاه قضایی لبنان برای شماری از مقامات لیبی در این پرونده، قرار بازداشت صادر کرد. همچنین خود قذافی، در سخنرانی‌ای در سال ۲۰۰۲، پذیرفت که سید صدر در لیبی ناپدید شده است؛ این پس از سال‌ها روایتی بود که از خروج او از این کشور سخن می‌گفت. و این اعتراف، هرچند به تنهایی دلیل قضایی بر تمام جزئیات جنایت نیست، اما از اهمیتی سیاسی و تاریخی چشمگیر برخوردار است.

چرا حقیقت تا امروز آشکار نشده است؟ زیرا ناپدید شدن صدر، ناپدید شدن یک شخص معمولی نبود. ناپدید شدن روحانی‌ای بود که به کشوری در سفری رسمی وارد شده، با مقامات آن دیدار کرده، و سپس او و دو همراهش بدون برجای‌گذاشتن هیچ اثری، ناپدید شدند. و خطرناک‌تر آنکه کشوری که این حادثه در خاک آن رخ داد، در آن زمان دولتی امنیتی و بسته بود که اطلاعات حساس در آن، در دست حلقه‌ای تنگ از قدرت متمرکز بود. سپس، با کشته شدن قذافی و سقوط نظامش در سال ۲۰۱۱، لیبی از دولتی متمرکز که توانایی پنهان‌کردن اطلاعات را داشت، به کشوری چندپاره بدل شد که اسناد، دستگاه‌ها و رازهایش میان نهادها و نیروهای متعدد پراکنده شد. بدین‌ترتیب، سقوط نظامی که گمان می‌رفت کلید این پرونده را در اختیار دارد، به‌خودی‌خود به آشکار شدن حقیقت نیانجامید؛ بلکه تا اندازه‌ای به پراکندگی ادله، شاهدان و اسناد انجامید. و این، یکی از مهم‌ترین علل تداوم این معماست.

چه کسی برای کشف حقیقت همکاری نکرد؟ اگر بخواهیم دقیق باشیم، بزرگ‌ترین مسئولیت تاریخی بر دوش نظام معمر قذافی و دستگاه‌های اوست؛ به خاطر امتناع مقامات لیبی در آن زمان از همکاری کامل با تحقیقات، و به خاطر روایتی که گفت صدر به ایتالیا رفته است؛ روایتی که با تحقیقات ایتالیا در تناقض افتاد. شایان توجه است که هیئتی لبنانی در سال ۱۹۷۸، پس از ناپدید شدن، به لیبی و ایتالیا اعزام شد، اما مقامات لیبی به آن اجازهٔ ورود به خاک لیبی ندادند، در حالی که هیئت توانست در رم و با همکاری مقامات ایتالیا به کار خود ادامه دهد.

اما نباید گفت که لیبی امروزی هیچ‌گونه همکاری نمی‌کند. در نوامبر ۲۰۲۵، دولت لیبی پرونده‌ای مربوط به این قضیه را به هیئتی لبنانی تحویل داد. با این حال، کمیتهٔ پیگیری لبنان بعداً روشن کرد که آنچه تحویل داده شده، محدود بوده و عمدتاً به تحقیقات انجام‌شده در سال ۲۰۱۲ مربوط می‌شود؛ و بخش مهمی از آن به جنازه‌ای اختصاص داشته که آزمایش DNA نشان داده متعلق به منصور کیخیا، مخالف لیبی، بوده، نه به امام صدر. این بدان معناست که مشکل امروز، نه تنها در «امتناع از همکاری» است، بلکه در نبودِ توانایی یا اراده برای ارائهٔ حقیقت کامل، با تمام اسناد، شاهدان، مکان‌های احتمالی بازداشت و سرنوشت اجساد، در صورتی که هر سه نفر کشته شده‌اند.

ایتالیا چه نقشی داشت؟ ایتالیا در این پرونده نقشی دوگانه ایفا کرد. دستگاه قضایی ایتالیا در اواخر دههٔ ۱۹۷۰، تحقیقات گسترده‌ای انجام داد و به نتیجه‌ای روشن رسید که امام و همراهش وارد ایتالیا نشده‌اند. اما این پرونده بعداً بازگشایی شد، تا اینکه در سال ۲۰۱۵، دستگاه قضایی ایتالیا بار دیگر نتیجهٔ اصلی را تأیید کرد که آنان لیبی را ترک نکرده و وارد ایتالیا نشده‌اند. و این، پرسش را حساستر می‌کند: اگر به ایتالیا نرسیده‌اند، و اگر تحقیقات لبنان و ایتالیا به این نتیجه رسیده که آنان لیبی را ترک نکرده‌اند، پس سرنوشتشان چه شد؟ درست همین‌جاست که حلقهٔ مفقوده قرار دارد.

آیا صدر پس از ناپدید شدن، زنده بود؟ این، مبهم‌ترین نقطهٔ پرونده است. روایت‌های متعددی در طول دهه‌ها ظهور کرده‌اند؛ برخی از بازداشت او در زندانی لیبی سخن گفته‌اند، برخی از کشته شدنش پس از ناپدید شدن، و برخی ادعاهایی دربارهٔ اجساد یا مکان‌های دفن مطرح کرده‌اند. اما تا امروز، هیچ دلیل جنایی آشکار و قاطعی در دست نیست که بتواند سرنوشت او را به‌گونه‌ای قطعی اعلام کند.

در سال ۲۰۱۱، پروندهٔ جنازه‌ای مطرح شد که گفته می‌شد ممکن است متعلق به امام صدر باشد، اما بعدها نتایج آزمایش DNA لیبی، آن جنازه را به منصور کیخیا، مخالف لیبی، نسبت داد. همچنین تحقیقی از سوی بی‌بی‌سی به این پرونده پرداخته و اشاره کرده است که تیمی از روزنامه‌نگاران که سعی داشتند سرنخی را در سردخانهٔ طرابلس دنبال کنند، در حین کار در آنجا توسط دستگاه‌های امنیتی لیبی بازداشت شدند. و بدین‌ترتیب، این پرسش بی‌پاسخ ماند: آیا موسی صدر کشته شد؟ یا مدت‌ها در اسارت زنده ماند؟ و اگر کشته شد، پیکرش کجاست؟

پرونده‌ای که با گذشت زمان ساقط نمی‌شود. شاید برخی گمان کنند که گذشت ۴۸ سال، این پرونده را به گذشته می‌سپارد. اما جنایت‌هایی که بر پایهٔ ناپدیدسازی اجباری استوارند، با گذشت زمان پایان نمی‌یابند. انسانی که ناپدید می‌شود، نه تنها خانواده‌ای منتظر بر جای می‌گذارد، بلکه تمام یک کشور را در برابر مسئولیت جستجوی حقیقت قرار می‌دهد. از این روست که خانواده‌های امام و همراهش همچنان خواستار حقیقت‌اند، و دستگاه قضایی لبنان همچنان این پرونده را نگاه داشته، و این قضیه در حافظهٔ لبنان زنده مانده است. این، پروندهٔ یک طایفه نیست. امام موسی صدر، هرچند لبنانیان در ارزیابی مواضع سیاسی‌اش اختلاف دارند، بخشی اساسی از تاریخ مدرن لبنان بوده، و ناپدید شدنش تأثیری عمیق در حیات سیاسی و اجتماعی لبنان بر جای گذاشته است.
موسی صدر… مردی که غیابش، حضوری جاودان شد. شاید نظامی که می‌خواست او را خاموش کند، گمان می‌کرد که پنهان‌کردن این مرد، تأثیرش را پایان خواهد داد. اما تاریخ برعکس عمل کرد؛ هر سال، نامش بازمی‌گردد؛ هر بار که پرونده‌ای بسته می‌شود، پروندهٔ دیگری گشوده می‌شود؛ و هر بار که گفته می‌شود قضیه پایان یافته، همان پرسش بازمی‌گردد: موسی صدر کجاست؟ مرد غایب شد، اما پروژه‌اش ماند.

صدایش خاموش شد، اما کلماتش باقی ماند. پیکرش ناپدید شد، اما تصویرش در حافظهٔ نسل‌هایی از لبنانیان زنده ماند. و از همین رو، سالگرد ناپدید شدنش، زخمی است که هرگز التیام نمی‌یابد. و بدین‌جهت، عدالت در قضیهٔ امام سید موسی صدر، نه تنها به معنای دانستن این است که چه کسی او را ربود، یا چه کسی فرمان داد، یا چه کسی جنایت را اجرا کرد. عدالت، پیش از هر چیز، به این معناست که خانواده‌اش، لبنان، پیروانش، و هر کس که به حق او در زندگی و آزادی باور دارد، بدانند: چه بر سر موسی صدر آمد؟ و او کجاست؟ و از ۳۱ اوت ۱۹۷۸، این پرسش دیگر تنها پرسش یک خانواده نیست، و نه تنها پرسش یک طایفه. بلکه به پرسشی در برابر تاریخ بدل شده است: چه کسی می‌تواند مردی را از مردم پنهان کند، اما نتواند حقیقت را تا ابد پنهان دارد؟